Wojenne losy Tarnobrzega i tragiczna historia getta w poruszającej powieści Aleksandry Palasek

Czy prawdziwa miłość jest w stanie pokonać bezwzględny upływ czasu, wojenną pożogę i lata bolesnej niewiedzy? To pytanie zadajemy sobie od pokoleń, a literatura wciąż na nowo próbuje udzielić na nie odpowiedzi. Aleksandra Palasek w swojej powieści „Wrócę do ciebie, Anielo” udowadnia, że miłość, choć rzadko bywa prosta, posiada niemal mistyczną siłę, zdolną przetrwać największe dziejowe zawieruchy i stać się drogowskazem dla przyszłych pokoleń.

Dla mnie ta książka miała bardzo osobisty charakter. Sięgnęłam po nią skuszona nie tylko samym opisem, ale przede wszystkim faktem, że miejscem akcji jest Tarnobrzeg, miasto, do którego mam ogromny sentyment. Zgłębianie fabuły z perspektywy miejsc, które tak dobrze znam, stworzyło niesamowitą, intymną więź z tą historią. Spacerując po współczesnym Tarnobrzegu, trudno nie myśleć o śladach przeszłości, które autorka tak pieczołowicie odkurza na kartach swojej powieści.

Ścieżki przeszłości: Między współczesnym Tarnobrzegiem a zaginionym Machowem

Konstrukcja powieści opiera się na dwóch płaszczyznach czasowych, które autorka splata ze sobą z ogromną maestrią.

• Współczesność reprezentuje Weronika. Kobieta, która wraca do rodzinnego domu z ciężkim sercem na pogrzeb ojca, człowieka, który zamiast dawać poczucie bezpieczeństwa, przez lata stosował przemoc i nadużywał alkoholu. Weronika planuje szybką wizytę. Chce poukładać najpilniejsze sprawy i jak najszybciej uciec z miejsca pełnego traumatycznych wspomnień. Podczas porządkowania dawnego pokoju trafia na ukryty skarb. We wnętrzu starego pluszowego misia odnajduje wojenne listy niejakiej Anieli.
• Przeszłość przenosi nas w lata II wojny światowej. Poznajemy Anielę z Machowa, dla której wybuch konfliktu oznacza brutalny koniec marzeń i przymusową rozłąkę z ukochanym mężem, Arturem. By nie oszaleć z tęsknoty, dziewczyna zaczyna pisać do niego listy, które niczym intymne kroniki codzienności są wypełnione niezłomną wiarą w jego powrót. Chcąc działać, angażuje się również w działalność konspiracyjną.

Intymna siła listów: Przelewany na papier sens przetrwania

Najbardziej poruszającym elementem całej powieści, który dosłownie chwyta za serce, jest motyw odnalezionych listów. Fragmenty zapisków Anieli czyta się ze ściśniętym gardłem. Czuć w nich każdą kroplę tęsknoty, bolesną samotność, ale też niesamowitą wierność i pragnienie normalności.

W tych scenach autorka genialnie pokazuje terapeutyczną siłę spisywania myśli. W świecie, który wokół Anieli rozpadał się na kawałki, przelewanie uczuć na papier stało się jedyną kotwicą, namiastką obecności męża i formą obrony przed popadnięciem w obłęd. Te skrawki papieru, ukryte przez lata w pluszowej zabawce, stały się pomostem między dwiema kobietami, które dzieli epoka, ale łączy ból i poszukiwanie własnego ja. To właśnie ta szczera do bólu spowiedź z przeszłości pomaga Weronice spojrzeć inaczej na własne, poranione życie i podjąć trudne decyzje.

Miłością nie jest sprowadzenie kogoś na świat. Miłość jest troska, jest dbaniem o bliskich.

Okupacyjny Tarnobrzeg: Tragiczna historia getta i likwidacji społeczności żydowskiej

Ogromnym walorem książki jest jej rzetelne i poruszające osadzenie w realiach historycznych. Dzięki lekturze dowiedziałam się o Tarnobrzegu wielu rzeczy, o których wcześniej nie miałam pojęcia. Autorka nie unika najtrudniejszych i najbardziej bolesnych tematów związanych z okupacją niemiecką. Z wielką wrażliwością oddaje dramat, jaki rozegrał się na tych ziemiach, ze szczególnym uwzględnieniem tragicznych losów społeczności żydowskiej.

Przed wojną Żydzi stanowili ogromną część mieszkańców Tarnobrzega, współtworząc to miasto. Okupacja przyniosła bezwzględny kres temu światu. Palasek wplata w tło powieści bolesne obrazy z tamtych dni:

1. Prześladowania i utworzenie getta brutalna rzeczywistość, w której dotychczasowi sąsiedzi zostali odseparowani, odarci z godności i zmuszeni do niewolniczej pracy.
2. Tragedia likwidacji getta autorka z ogromnym szacunkiem ukazuje dramat wysiedleń, wywózek do obozów zagłady oraz egzekucji, które na zawsze zmieniły oblicze Tarnobrzega.
3. Strach i dylematy moralne w powieści wyraźnie czuć wszechobecną atmosferę terroru i niepewności, gdzie każdy dzień był walką o przetrwanie, a pomoc innym wymagała heroicznej odwagi.

Obok dramatu ludności żydowskiej, autorka kreśli też szeroki obraz lokalnego ruchu oporu, nawiązując do działalności legendarnego oddziału partyzanckiego „Jędrusie” oraz przywołując unikalną kulturę Lasowiaków (Lesioków), ich tradycje i pieśni, które pozwalały zachować tożsamość w mrocznych czasach. Ocala też od zapomnienia sam Machów, wieś Anieli, która w późniejszych dekadach zniknęła z map na rzecz przemysłu siarkowego, ustępując miejsca dzisiejszemu Jezioru Tarnobrzeskiemu.

Czasami wydawało mi się, jakbym nadal słyszała te radosne śpiewy, których już coraz rzadziej można było doświadczyć w okolicach, że widzę tych młodych, którzy pędzą na zabawę, a nie, tak jak teraz, boją się wyjść z domu. Wydaje mi się, że to są echa dawnych dni. Tych, podczas których byłam szczęśliwa. Szkoda, że one nigdy nie wrócą, bo zawsze już będzie kogoś brakować. Kogoś, kogo obecność nie da mi odczuć szczęścia.   

Styl, który budzi emocje
Aleksandra Palasek pisze z ogromną maestrią i wrażliwością, którą można określić mianem „starej duszy”. Jej książki tchną nieuchwytnym czarem przeszłości, nawet gdy opowiadają o chwilach pełnych smutku. Styl jest niezwykle płynny, pozbawiony zbędnych opisów i przepychu. Każdy wątek i każda emocja są idealnie dopasowane. Historia Anieli oraz Weroniki sprawia, że dosłownie żyje się ich losami, zapominając o całym świecie.

Czy warto przeczytać?
Książka Palasek daje piękne, choć słodko-gorzkie świadectwo temu, że prawdziwa miłość i pamięć potrafią przetrwać najgorsze momenty historii.
„Wrócę do ciebie, Anielo” to głęboka, wzruszająca i mądra lektura, która trafia prosto w serce i zmusza do refleksji nad tym, co w życiu najważniejsze. To nie tylko doskonała powieść obyczajowo-historyczna, ale też ważny, osobisty dla mnie przewodnik po bolesnej historii regionu. Z całego serca polecam!

Dziękuję Wydawnictwu Muza za egzemplarz recenzencki. 

Kobieta kreatywna